Khi nhắc đến chuyển giao thế hệ, nhiều người thường nghĩ ngay đến câu chuyện tìm người kế nghiệp. Ai sẽ điều hành doanh nghiệp? Ai sẽ thay thế người sáng lập? Ai đủ năng lực để tiếp tục dẫn dắt công ty? Tuy nhiên, sau nhiều năm quan sát các doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp gia đình tại Việt Nam, có thể thấy người kế nghiệp chỉ là một phần của bài toán. Điều khó hơn là làm thế nào để doanh nghiệp chuyển từ một mô hình tăng trưởng đã thành công trong quá khứ sang một mô hình phù hợp với bối cảnh mới.
Chuyển giao doanh nghiệp thường bắt đầu từ một câu hỏi.
“Bao giờ con về công ty?” Đó là câu chuyện diễn ra ở rất nhiều doanh nghiệp gia đình.
- Có doanh nghiệp chuẩn bị cho việc này từ rất sớm.
- Có doanh nghiệp đến khi người sáng lập muốn nghỉ mới bắt đầu nghĩ đến.
- Có doanh nghiệp thế hệ kế tiếp chủ động quay về.
Cũng có những doanh nghiệp phải mất nhiều năm mới tìm được tiếng nói chung giữa hai thế hệ.
Dù theo cách nào, phần lớn các cuộc trao đổi đều xoay quanh con người.
- Ai sẽ là người điều hành?
- Ai sẽ phụ trách kinh doanh?
- Ai sẽ thay cha mẹ đưa ra những quyết định quan trọng?
Đó đều là những câu hỏi cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, có lẽ doanh nghiệp mới giải được một phần của bài toán chuyển giao.
Điều được chuyển giao không chỉ là chức danh.
Một người có thể tiếp nhận vị trí Tổng Giám đốc.
- Có thể tiếp nhận quyền ký quyết định.
- Có thể tiếp nhận đội ngũ.
- Có thể tiếp nhận nhà máy.
Nhưng còn một thứ khác ít được nhắc đến hơn. Đó là cách doanh nghiệp tạo ra tăng trưởng.
Mỗi doanh nghiệp đều có một mô hình phát triển riêng.
- Có doanh nghiệp lớn lên nhờ hệ thống đại lý.
- Có doanh nghiệp phát triển nhờ khách hàng giới thiệu.
- Có doanh nghiệp sống bằng những hợp đồng lâu năm.
- Có doanh nghiệp tập trung vào gia công cho một số khách hàng lớn.
Những mô hình ấy đã giúp doanh nghiệp phát triển trong nhiều năm.
Vấn đề là, liệu chúng có còn phù hợp với giai đoạn tiếp theo hay không.
Người kế nghiệp có thể không gặp khó khi điều hành.
Nhưng sẽ gặp khó khi tạo ra tăng trưởng.
Đây là khác biệt khá lớn.
Điều hành một doanh nghiệp đang vận hành ổn định là một việc.
Tìm ra động lực tăng trưởng mới cho doanh nghiệp lại là một việc khác.
Nhiều doanh nghiệp vẫn sở hữu nhà máy tốt – Đội ngũ giàu kinh nghiệm – Khách hàng trung thành – Quy trình sản xuất ổn định.
Thế nhưng tốc độ tăng trưởng bắt đầu chậm lại.
Lúc này, người kế nghiệp thường rơi vào một tình huống khá khó xử, nếu tiếp tục làm theo cách cũ, doanh nghiệp khó tạo ra bước phát triển mới.
Nếu thay đổi quá nhanh, họ lại lo ảnh hưởng đến những giá trị đã được xây dựng trong nhiều năm. Đó là bài toán mà rất nhiều thế hệ F2 đang phải đối mặt, không phải vì họ thiếu năng lực mà bởi bối cảnh kinh doanh đã khác.
Mỗi thế hệ đều lớn lên trong một thị trường khác nhau.
Người sáng lập thường bắt đầu kinh doanh trong bối cảnh thị trường còn nhiều khoảng trống.
Chỉ cần làm ra sản phẩm tốt hơn.
Giữ uy tín.
Đầu tư thêm máy móc.
Mở rộng sản xuất.
Doanh nghiệp đã có cơ hội phát triển.
Trong khi đó, thế hệ kế tiếp tiếp quản doanh nghiệp khi thị trường đã trưởng thành hơn.
Khách hàng có nhiều lựa chọn hơn.
Thông tin minh bạch hơn.
Đối thủ nhiều hơn.
Áp lực cạnh tranh lớn hơn.
Điều đó khiến những quyết định của F2 cũng khác.
Không phải vì họ muốn làm khác thế hệ trước.
Mà vì thị trường đang yêu cầu những năng lực mới.
Có những điều người sáng lập chưa từng phải làm.
Nhiều doanh nghiệp lớn lên mà gần như không cần xây dựng thương hiệu.
- Không cần đầu tư nhiều cho Marketing.
- Không cần quan tâm đến trải nghiệm khách hàng.
- Không cần theo dõi dữ liệu thị trường mỗi ngày.
Điều đó không có nghĩa những việc ấy không quan trọng.
Đơn giản là trong bối cảnh lúc đó, doanh nghiệp vẫn tăng trưởng mà chưa cần đến.
Ngày nay, câu chuyện đã khác.
Khách hàng tìm kiếm thông tin trước khi gặp doanh nghiệp.
Đối thủ xuất hiện nhiều hơn.
Những thị trường cũ dần bão hòa.
Doanh nghiệp muốn mở rộng phải tìm kiếm những cách tiếp cận mới.
Đó là những việc mà nhiều F2 sẽ phải học, dù thế hệ trước chưa từng cần đến.
Chuyển giao tư duy đôi khi còn khó hơn chuyển giao quyền điều hành.
Không ít người cho rằng khoảng cách lớn nhất giữa F1 và F2 là tuổi tác.
Thực tế, khoảng cách lớn hơn thường nằm ở cách nhìn thị trường.
Người sáng lập tin vào kinh nghiệm đã được kiểm chứng trong nhiều năm.
Người kế nghiệp nhìn thấy những thay đổi đang diễn ra rất nhanh.
Cả hai đều có lý do của mình.
Một bên muốn bảo vệ những giá trị đã tạo nên doanh nghiệp.
Một bên muốn chuẩn bị cho những thay đổi phía trước.
Nếu chỉ nhìn đây là mâu thuẫn giữa hai thế hệ, doanh nghiệp sẽ rất khó tìm được tiếng nói chung.
Nhưng nếu nhìn đây là quá trình doanh nghiệp chuyển từ một giai đoạn phát triển sang giai đoạn tiếp theo, câu chuyện sẽ khác – Lúc đó, cả hai đều đang cùng giải một bài toán, chỉ khác ở góc nhìn.
Điều doanh nghiệp cần giữ lại không phải là mọi cách làm của quá khứ.
Mỗi doanh nghiệp đều có những giá trị không nên thay đổi.
Uy tín.
Chất lượng.
Tinh thần trách nhiệm.
Cam kết với khách hàng.
Đó là những điều cần được gìn giữ, nhưng bên cạnh đó cũng sẽ có những cách làm cần được điều chỉnh.
- Cách tiếp cận thị trường.
- Cách xây dựng đội ngũ.
- Cách phát triển khách hàng.
- Cách tạo ra tăng trưởng.
Không phải vì những cách cũ sai. Mà vì doanh nghiệp đang bước sang một bối cảnh mới.
Có lẽ, điều quan trọng nhất trong chuyển giao không phải là tìm đúng người.
Mà là giúp doanh nghiệp sẵn sàng cho một giai đoạn phát triển mới.
Một người kế nghiệp giỏi có thể điều hành rất tốt một mô hình cũ, nhưng nếu mô hình đó đang dần mất đi hiệu quả, doanh nghiệp vẫn sẽ gặp nhiều thách thức. Ngược lại, một mô hình phù hợp với thị trường mới sẽ giúp cả F1 và F2 có nhiều cơ hội hơn để phát huy thế mạnh của mình. Có lẽ vì vậy, khi nói đến chuyển giao thế hệ, câu hỏi không chỉ nên là: “Ai sẽ là CEO tiếp theo?”
Mà còn là: “Doanh nghiệp sẽ tạo ra tăng trưởng bằng cách nào trong mười năm tới?”
Bởi cuối cùng, điều được chuyển giao không chỉ là một vị trí điều hành. Đó là tương lai của cả doanh nghiệp.
