Trong các buổi làm việc với chủ đầu tư và hội đồng quản trị gần đây, Mind Connector thường xuyên nhận được một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng lại hàm chứa rất nhiều hiểu lầm: “Những bản chiến lược này, AI có làm được không?” Câu hỏi đó không xuất phát từ sự hoài nghi, mà từ một kỳ vọng có thật: AI ngày càng viết tốt, phân tích nhanh, logic rõ ràng, thậm chí có thể lập SWOT, hoạch định ngân sách, xây dựng kế hoạch tăng trưởng chỉ trong vài phút. Vấn đề không nằm ở việc AI có làm được hay không, mà nằm ở chỗ nhiều người đang đánh đồng “một bản chiến lược viết đúng” với “một chiến lược có thể vận hành và sống sót”. Sự đánh đồng này, nếu không được làm rõ, sẽ khiến không ít doanh nghiệp trả giá bằng chính thời gian, nguồn lực và cơ hội của mình.
Chiến lược kinh doanh không phải là một văn bản đúng, mà là một chuỗi quyết định có giá phải trả
AI có thể viết ra một bản chiến lược rất mạch lạc. Có cấu trúc. Có luận điểm. Có dẫn giải hợp lý. Đọc lên không có gì sai. Nhưng chiến lược trong đời sống doanh nghiệp không được kiểm chứng bằng mức độ đúng của câu chữ, mà được kiểm chứng bằng khả năng chịu đựng của tổ chức khi bắt đầu triển khai.
Một chiến lược đúng trên giấy nhưng không tính đến việc doanh nghiệp không đủ vốn để sai hai lần, không đủ nhân sự để triển khai song song nhiều hướng, không đủ thương hiệu để chịu một cú vấp truyền thông, thì về bản chất đó là một bản mô tả mong muốn, không phải là chiến lược.
Sự khác biệt lớn nhất giữa chiến lược do con người làm và chiến lược do AI tạo ra không nằm ở logic, mà nằm ở khái niệm “giá phải trả”. AI không có khái niệm về cái giá của một quyết định sai. Chuyên gia thì có.
Vì sao AI luôn viết ra những chiến lược nghe rất “hợp lý”
Một đặc điểm dễ nhận ra ở các bản chiến lược do AI tạo ra là tính cân bằng và an toàn. Mọi yếu tố đều được đề cập. Mọi hướng đi đều có lý do. Mọi rủi ro đều được liệt kê. Nhưng chính sự đầy đủ đó lại là vấn đề.
Chiến lược không phải là bài kiểm tra kiến thức, nơi càng nêu đủ càng được điểm cao. Chiến lược là quá trình chọn lọc tàn nhẫn, nơi doanh nghiệp buộc phải nói “không” với rất nhiều thứ nghe có vẻ hấp dẫn.
AI được huấn luyện để tối ưu xác suất đúng, không được huấn luyện để tối ưu khả năng sống sót của một doanh nghiệp cụ thể. Vì vậy, AI có xu hướng đề xuất mở rộng, đa dạng hóa, tận dụng nhiều kênh, tiếp cận nhiều phân khúc. Những đề xuất này không sai về mặt lý thuyết, nhưng lại rất nguy hiểm trong bối cảnh nguồn lực bị ràng buộc.
Một chuyên gia chiến lược khi viết một bản kế hoạch sẽ luôn tự hỏi: nếu làm điều này, doanh nghiệp sẽ phải từ bỏ điều gì. AI thì không.
Chiến lược không phải là tối ưu, mà là chọn rủi ro ít chết nhất
Một trong những hiểu lầm lớn nhất của các chủ đầu tư khi sử dụng AI là tin rằng chiến lược là bài toán tối ưu. Thực tế, chiến lược chưa bao giờ là tối ưu. Chiến lược là lựa chọn rủi ro.
Không mở rộng nhanh là rủi ro. Mở rộng sai cũng là rủi ro. Không đầu tư marketing là rủi ro. Đầu tư marketing quá sớm cũng là rủi ro. Chiến lược không loại bỏ rủi ro, mà chọn rủi ro nào doanh nghiệp có thể chịu được.
AI có thể liệt kê các rủi ro, nhưng không thể cảm nhận được rủi ro nào là chí mạng đối với một tổ chức cụ thể. AI không phân biệt được giữa doanh nghiệp “có thể sửa sai bằng tiền” và doanh nghiệp “không được phép sai dù chỉ một lần”.
Trong khi đó, với chuyên gia, việc hiểu rõ giới hạn chịu sai của doanh nghiệp là nền tảng của mọi quyết định chiến lược.
Vì sao nhiều bản chiến lược do AI viết không thể triển khai
Trong thực tế tư vấn, Mind Connector thường gặp những bản chiến lược được đánh giá là “rất hay” nhưng lại không thể triển khai, không phải vì thiếu ý tưởng, mà vì thiếu thứ tự và kỷ luật.
AI có thể đề xuất nhiều việc đúng cần làm, nhưng không biết việc nào phải làm trước, việc nào tuyệt đối không được làm sớm, và việc nào nếu làm sai sẽ kéo theo hệ quả dây chuyền.
Chiến lược thật không trả lời câu hỏi “nên làm gì”, mà trả lời câu hỏi “nếu chỉ được làm ba việc trong năm đầu, đó là ba việc nào”. Đây là câu hỏi mà AI rất khó trả lời nếu không có dữ liệu trải nghiệm thật về vận hành, dòng tiền và con người.
AI không hiểu được những quyết định “không đẹp”
Một điểm khác biệt quan trọng nữa là AI có xu hướng tránh những quyết định nghe không đẹp. Không mở rộng. Không chạy marketing rầm rộ. Không tận dụng xu hướng. Không tham gia vào những cuộc chơi đang nóng.
Trong khi đó, rất nhiều chiến lược thành công trong đời thực được xây dựng trên những quyết định như vậy. Những quyết định khiến người đọc khó chịu. Những quyết định không dễ thuyết phục nhà đầu tư. Nhưng lại là những quyết định giúp doanh nghiệp sống sót và tích lũy niềm tin.
AI không có động cơ để viết ra những chiến lược khiến người đọc phải đối diện với sự giới hạn của chính mình. Chuyên gia thì buộc phải làm điều đó.
AI có thể viết được phần nào của chiến lược
Nói như vậy không có nghĩa là AI không có vai trò trong hoạch định chiến lược. Ngược lại, AI là một công cụ rất mạnh nếu được đặt đúng chỗ.
AI có thể giúp hệ thống hóa thông tin thị trường, tổng hợp dữ liệu, kiểm tra logic, thậm chí mô phỏng các kịch bản. AI có thể giúp chuyên gia nhìn thấy những góc nhìn mà con người dễ bỏ sót. Nhưng AI không nên là người đưa ra quyết định cuối cùng.
Chiến lược cần một chủ thể chịu trách nhiệm. Một người hoặc một nhóm người hiểu rằng nếu chiến lược này sai, họ sẽ phải trả giá. AI không có trách nhiệm đó.
Kết luận: vấn đề không phải AI có giỏi hay không
Câu hỏi đúng không phải là “AI có thể viết chiến lược không”, mà là “doanh nghiệp đang dùng AI như một công cụ hay như một bộ não thay thế”.
Khi AI được dùng để viết thay tư duy chiến lược, doanh nghiệp sẽ nhận lại những bản kế hoạch đúng, đẹp và an toàn, nhưng thiếu khả năng sống sót. Khi AI được dùng để hỗ trợ tư duy của những người hiểu rõ giới hạn, ràng buộc và cái giá của từng quyết định, nó trở thành một đòn bẩy rất mạnh.
Vậy nên Chiến lược không phải là thứ để đọc cho hay – Chiến lược là thứ để sống cùng nó trong nhiều năm. Và điều đó, cho đến hiện tại, vẫn là trách nhiệm của con người.
