Khi các công cụ “AI” (Artificial Intelligence) ngày càng phổ biến và mạnh mẽ, việc một bản chiến lược kinh doanh được tạo ra nhanh chóng, đầy đủ và logic không còn là điều gây ngạc nhiên. Trong bối cảnh đó, nhiều chủ đầu tư đặt ra một câu hỏi hoàn toàn hợp lý: nếu “AI” có thể phân tích SWOT, lập kế hoạch ngân sách, xây dựng lộ trình tăng trưởng mạch lạc, thì đâu là giá trị còn lại của một chuyên gia chiến lược? Bài viết này không nhằm phủ nhận vai trò của “AI”, cũng không nhằm phê phán cách tiếp cận của nhà đầu tư. Ngược lại, bài viết tập trung bóc tách sự khác biệt căn bản giữa một chiến lược do “AI” viết và một chiến lược do con người có nghề viết, để làm rõ điều mà chủ đầu tư thực sự đang mua khi thuê một chuyên gia: không phải là văn bản, mà là trách nhiệm và khả năng chịu hệ quả.
Câu hỏi sai không phải “AI có viết được không”
Trong nhiều cuộc trao đổi chiến lược, Mind Connector nhận thấy rằng câu hỏi “AI có viết được chiến lược không” thường dẫn cuộc thảo luận đi sai hướng. Trên thực tế, câu hỏi này đã có câu trả lời từ sớm: “AI” hoàn toàn có thể viết. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, “AI” viết rất tốt nếu xét trên tiêu chí hình thức, cấu trúc và độ mạch lạc.
Vấn đề không nằm ở khả năng viết, mà nằm ở chỗ chiến lược không tồn tại để được đọc, mà để được sống cùng trong nhiều năm. Vì vậy, câu hỏi đúng mà chủ đầu tư cần đặt ra là: chiến lược này được viết ra bởi ai, và ai sẽ là người chịu trách nhiệm khi chiến lược đó va chạm với thực tế vận hành.
Chiến lược do “AI” viết: một cấu trúc đúng, nhưng không có chủ thể
Chiến lược do “AI” viết thường có một điểm mạnh rất rõ: tính hợp lý. Mọi yếu tố cần thiết đều xuất hiện. Mọi phân tích đều có căn cứ. Các đề xuất thường được xây dựng dựa trên những mô hình đã thành công ở nhiều thị trường và nhiều bối cảnh khác nhau.
Tuy nhiên, chính tính hợp lý này lại che giấu một thiếu hụt quan trọng: sự vắng mặt của một chủ thể chịu trách nhiệm. “AI” không phải là một doanh nghiệp. Nó không phải đối diện với áp lực dòng tiền, không phải xử lý mâu thuẫn nội bộ, không phải thuyết phục đội ngũ đi theo những quyết định khó khăn, và cũng không phải giải trình với cổ đông khi kết quả không đạt kỳ vọng.
Vì vậy, chiến lược do “AI” viết giống như một bản thiết kế kỹ thuật hoàn chỉnh, nhưng không có người đứng ra cam kết rằng bản thiết kế đó phù hợp với nền đất cụ thể mà doanh nghiệp đang đứng.
Chiến lược do con người có nghề viết: một chuỗi lựa chọn có chủ ý
Ngược lại, chiến lược do con người có nghề viết không bắt đầu từ câu hỏi “nên làm gì”, mà bắt đầu từ câu hỏi “doanh nghiệp này không được phép sai ở đâu”. Đây là sự khác biệt mang tính nền tảng.
Một người làm chiến lược có kinh nghiệm hiểu rằng không phải doanh nghiệp nào cũng có khả năng sửa sai bằng tiền, bằng thời gian hay bằng thương hiệu. Vì vậy, trước khi nói đến tăng trưởng, họ buộc phải xác định rõ những ranh giới không được vượt qua. Chiến lược, trong trường hợp này, không phải là danh sách các cơ hội, mà là bản đồ các giới hạn.
Mỗi quyết định chiến lược đều đi kèm với một sự đánh đổi cụ thể, và người viết chiến lược có trách nhiệm giải thích rõ sự đánh đổi đó cho chủ đầu tư. Đây không phải là vấn đề trí tuệ, mà là vấn đề trách nhiệm.
Sự khác biệt bộc lộ rõ nhất ở SWOTs
SWOT là một công cụ quen thuộc và cũng là nơi dễ nhận thấy nhất sự khác biệt giữa chiến lược do “AI” viết và chiến lược do con người có nghề xây dựng.
Trong nhiều trường hợp, SWOT do “AI” viết được trình bày rất cân đối. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đều được mô tả đầy đủ. Tuy nhiên, SWOT như vậy thường dừng lại ở mức mô tả.
Trong khi đó, một người làm chiến lược có kinh nghiệm sử dụng SWOT như một công cụ ép quyết định. Việc phân biệt đâu là điểm yếu nội tại và đâu là mối đe dọa bên ngoài không mang tính học thuật, mà mang tính sống còn, bởi mỗi nhóm kéo theo một cách hành động hoàn toàn khác.
SWOT, trong tay chuyên gia, không nhằm mục đích cho thấy doanh nghiệp hiểu mình, mà nhằm buộc doanh nghiệp phải chấp nhận những giới hạn của chính mình.
Ngân sách: nơi “AI” tối ưu, con người thì kiểm soát rủi ro
Một khác biệt quan trọng khác nằm ở cách tiếp cận ngân sách. “AI” có thể lập ra những bảng ngân sách rất logic, cân đối thu chi và phân bổ nguồn lực dựa trên các tỷ lệ tối ưu. Những bảng ngân sách này thường trông rất thuyết phục trên giấy.
Tuy nhiên, ngân sách trong thực tế không tồn tại để tối ưu con số, mà tồn tại để kiểm soát rủi ro. Người làm chiến lược có nghề hiểu rằng có những khoản chi có thể linh hoạt, nhưng cũng có những khoản chi nếu vượt ngưỡng sẽ phá vỡ toàn bộ cấu trúc chiến lược, không phải vì thiếu tiền, mà vì doanh nghiệp không được phép sai ở những điểm đó.
Sự khác biệt này không thể được rút ra từ dữ liệu, mà đến từ trải nghiệm thực tế.
Vấn đề thứ tự: điểm “AI” rất khó bù đắp
Một chiến lược có thể đúng về mặt nội dung, nhưng sai về mặt thứ tự. Đây là lỗi mà “AI” rất dễ mắc phải, bởi “AI” không cảm nhận được áp lực thời gian và sự mong manh của hệ thống.
“AI” có thể đề xuất nhiều việc đúng cần làm, nhưng không thực sự hiểu việc nào nếu làm sớm sẽ gây tổn hại, và việc nào nếu làm muộn sẽ bỏ lỡ cơ hội. Người làm chiến lược có nghề thường rất thận trọng với thứ tự, bởi họ hiểu rằng sai thời điểm cũng nguy hiểm không kém sai hướng.
Chiến lược, vì vậy, không chỉ là câu chuyện của “làm gì”, mà còn là câu chuyện của “khi nào không được làm”.
“AI” nên đứng ở đâu trong quá trình hoạch định
Những phân tích trên không nhằm loại bỏ “AI” khỏi quá trình hoạch định chiến lược. Ngược lại, “AI” là một công cụ hỗ trợ rất mạnh nếu được đặt đúng vai trò.
“AI” có thể giúp tổng hợp thông tin, kiểm tra logic, mở rộng góc nhìn và thách thức những giả định ban đầu của con người. Nhưng quyết định cuối cùng, đặc biệt là những quyết định liên quan đến việc chấp nhận rủi ro và hy sinh cơ hội, phải thuộc về con người.
Chiến lược không chỉ là bài toán trí tuệ, mà là bài toán trách nhiệm.
Điều chủ đầu tư thực sự mua không phải là văn bản
Khi thuê một chuyên gia chiến lược, chủ đầu tư không mua một bản kế hoạch đẹp, cũng không mua khả năng viết hay. Thứ mà chủ đầu tư mua là một người dám đứng ra nói rằng: với doanh nghiệp này, đây là những rủi ro có thể chấp nhận, và đây là những rủi ro tuyệt đối không được phép xảy ra.
Sự khác biệt giữa chiến lược do “AI” viết và chiến lược do con người có nghề viết không nằm ở khả năng phân tích, mà nằm ở chỗ ai là người hiểu rõ cái giá của từng lựa chọn và sẵn sàng chịu trách nhiệm cho lựa chọn đó.
Đó là ranh giới mà cho đến thời điểm này, “AI” vẫn chưa thể thay thế.
