Khi các công cụ “AI” (Artificial Intelligence) ngày càng mạnh, việc một bản chiến lược kinh doanh được tạo ra trong vài phút không còn là điều xa lạ. Nhiều chủ đầu tư, với tư duy thực tế và mong muốn tối ưu nguồn lực, đặt ra câu hỏi hoàn toàn chính đáng: nếu “AI” có thể phân tích SWOTs, hoạch định ngân sách, xây dựng lộ trình tăng trưởng đầy đủ và mạch lạc, thì vai trò của chuyên gia chiến lược nằm ở đâu? Bài viết này không nhằm phủ nhận năng lực của “AI”, cũng không phê phán góc nhìn của nhà đầu tư. Ngược lại, bài viết bóc tách một cách bình tĩnh và thực tế sự khác biệt cốt lõi giữa một chiến lược do “AI” tạo ra và một chiến lược được xây dựng bởi chuyên gia có nghề, để giúp chủ đầu tư hiểu rõ mình đang mua điều gì, và đang giao trách nhiệm gì cho ai.
Vấn đề không nằm ở việc “AI” có viết được hay không?
Câu hỏi “AI có viết được chiến lược không” thực chất đã có câu trả lời từ lâu. “AI” hoàn toàn có thể viết. Thậm chí viết nhanh, viết gọn, viết đúng cấu trúc, và trong nhiều trường hợp, viết tốt hơn một số bản chiến lược được làm qua loa bởi con người thiếu kinh nghiệm. Vì vậy, tranh luận “AI viết được hay không” là một tranh luận không còn nhiều giá trị.
Câu hỏi quan trọng hơn mà chủ đầu tư cần đặt ra là: chiến lược này được viết ra để làm gì, và ai là người chịu trách nhiệm khi chiến lược đó đi vào đời sống doanh nghiệp thật.
Chiến lược do “AI” viết: một bản đồ đúng, nhưng không có người cầm lái
Chiến lược do “AI” tạo ra thường có một đặc điểm chung: tính hợp lý cao và mức độ bao quát rộng. Mọi yếu tố đều được cân nhắc. Mọi mặt mạnh, yếu, cơ hội, thách thức đều xuất hiện. Các đề xuất thường mang tính tổng hợp và phù hợp với những mô hình đã được chứng minh ở nhiều thị trường.
Điều này khiến các bản chiến lược do “AI” viết rất thuyết phục khi đọc. Tuy nhiên, điểm thiếu lớn nhất của những bản chiến lược này không nằm ở nội dung, mà nằm ở chỗ không có ai đứng ra chịu trách nhiệm cho từng lựa chọn cụ thể.
“AI” không phải là một chủ thể kinh doanh. Nó không chịu áp lực dòng tiền, không phải đối diện với việc nhân sự rời đi giữa chừng, không phải giải thích với cổ đông khi kế hoạch không đạt, và cũng không phải đưa ra quyết định trong bối cảnh thông tin không đầy đủ. Vì vậy, chiến lược do “AI” viết giống như một bản đồ chi tiết, nhưng không có người cầm lái trên con thuyền thật.
Chiến lược do chuyên gia viết: một chuỗi quyết định có chủ đích
Ngược lại, một chuyên gia chiến lược có nghề không bắt đầu bằng câu hỏi “nên làm gì”, mà bắt đầu bằng câu hỏi “doanh nghiệp này không được phép sai ở đâu”. Đây là điểm khác biệt rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có nguồn lực hạn chế và khả năng chịu sai không cao.
Chiến lược trong tay chuyên gia không phải là bản danh sách các cơ hội, mà là một chuỗi quyết định có chủ đích, được thiết kế để tránh những rủi ro chí mạng trước khi nghĩ đến tăng trưởng. Mỗi quyết định đều đi kèm với một sự hy sinh cụ thể, và chuyên gia có trách nhiệm giải thích rõ sự hy sinh đó cho chủ đầu tư.
Đây là điều mà “AI” không làm được, không phải vì thiếu thông minh, mà vì thiếu vị thế chịu trách nhiệm.
Sự khác biệt thể hiện rõ nhất ở SWOTs và ngân sách
Nếu đặt cạnh nhau hai bản SWOT, một do “AI” viết và một do chuyên gia làm, sự khác biệt không nằm ở số lượng gạch đầu dòng, mà nằm ở cách phân loại và cách sử dụng SWOT.
“AI” thường trình bày SWOT như một bức tranh toàn cảnh, trong đó điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức được mô tả tương đối cân bằng. Chuyên gia thì sử dụng SWOT như một công cụ ép quyết định, nơi ranh giới giữa điểm yếu nội tại và mối đe dọa bên ngoài được phân định rất rõ, bởi mỗi nhóm kéo theo một cách hành động hoàn toàn khác.
Tương tự với ngân sách. “AI” có thể lập ra một bảng ngân sách hợp lý, cân đối thu chi và phân bổ nguồn lực theo tỷ lệ tối ưu. Nhưng chuyên gia lập ngân sách như một công cụ chiến lược, phản ánh thứ tự ưu tiên và mức độ chịu rủi ro của doanh nghiệp. Có những khoản chi được phép linh hoạt, và có những khoản chi tuyệt đối không được vượt ngưỡng, không phải vì thiếu tiền, mà vì không được phép sai.
Chiến lược do “AI” viết thường thiếu “thứ tự”
Một điểm khác biệt rất quan trọng nữa là vấn đề thứ tự triển khai. “AI” có thể đề xuất nhiều việc đúng cần làm, nhưng không thực sự hiểu việc nào phải làm trước, việc nào có thể làm sau, và việc nào nếu làm sai thời điểm sẽ phá vỡ toàn bộ cấu trúc chiến lược.
Trong khi đó, chuyên gia có kinh nghiệm thường rất thận trọng với thứ tự. Có những việc dù đúng nhưng không được phép làm sớm, bởi hệ thống chưa đủ sức chịu đựng. Chiến lược vì thế không chỉ trả lời câu hỏi “làm gì”, mà còn trả lời rất rõ “khi nào không được làm”.
Vai trò thực sự của “AI” trong hoạch định chiến lược
Việc chỉ ra những giới hạn của “AI” không đồng nghĩa với việc loại bỏ “AI” khỏi quá trình hoạch định chiến lược. Ngược lại, khi được đặt đúng vai trò, “AI” là một công cụ hỗ trợ rất mạnh cho chuyên gia và cho chính chủ đầu tư.
“AI” có thể giúp kiểm tra logic, mở rộng góc nhìn, tổng hợp dữ liệu, và thậm chí thách thức lại những giả định ban đầu của con người. Nhưng quyết định cuối cùng, đặc biệt là những quyết định liên quan đến việc chấp nhận rủi ro và hy sinh cơ hội, phải thuộc về con người.
Chiến lược không chỉ là bài toán trí tuệ, mà là bài toán trách nhiệm.
Có nên hỏi “AI có thay thế được chuyên gia không”
Câu hỏi đúng mà chủ đầu tư nên đặt ra là: trong chiến lược này, phần nào có thể giao cho “AI” để tăng tốc và giảm chi phí, và phần nào bắt buộc phải do con người chịu trách nhiệm.
Sự khác biệt giữa chiến lược do “AI” viết và chiến lược do chuyên gia Việt có nghề không nằm ở khả năng phân tích, mà nằm ở chỗ ai là người dám đứng ra nói rằng: nếu chiến lược này sai, tôi hiểu vì sao sai, và tôi chịu trách nhiệm cho quyết định đó.
Đó là ranh giới mà cho đến hiện tại, “AI” vẫn chưa thể bước qua.
